کوردەکان یەکێکن لە کۆنترین گەلەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و، لە هەمان کاتدا، گەورەترین گرووپی نەتەوەیی لە جیهاندا نەبوو بە دەوڵەتی خۆیان کە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی دانپێدانراو بێت. بە ژمارەیەکی خەمڵێنراو لە نێوان ٤٠ بۆ ٤٥ ملیۆن کەس لە سەرانسەری جیهاندا، و زیاتر لە ١٢٠,٠٠٠ کەس لە هۆڵەندا، کوردەکان هەرگیز شاراوە نین. کەچی چیرۆکیان هێشتا لای زۆر کەس نەناسراوە.

دامەزراوەی ڕۆزیا پشتیوانیی گەلی کورد دەکات، بە ڕێنمایی باوەڕێکی قووڵی مەسیحییەوە. ئێمە باوەڕمان وایە کە هەموو مرۆڤێک، بەبێ گوێدانە ڕەچەڵەک، زمان یان ئایینەکەی، لەسەر شێوەی خودا دروست کراوە و شایەنی شکۆمەندییە. ئەو باوەڕە هانمان دەدات بۆ هەنگاونان: بۆ بڵاوکردنەوەی هیوا، پێشکەشکردنی یارمەتی، و بەرزکردنەوەی دەنگی کوردەکان لە سەرانسەری جیهاندا.

گەلێک بە ڕەگ و ڕیشەی قووڵەوە

کورد گەلێکی هیندی-ئەوروپیین کە ڕەگ و ڕیشەیان دەگەڕێتەوە بۆ ناوچە شاخاوییە بەپیتەکانی دەوروبەری چیاکانی زاگرۆس. سەرچاوە مێژوویی و شوێنەوارناسییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە کۆمەڵگە کوردییەکان بۆ ماوەی زیاتر لە سێ هەزار ساڵە لەم ناوچەیەدا ژیاون. لە ڕووی زمان و کەلتوورەوە، ئەوان پەیوەستن بە گەلە هیندی-ئەوروپییەکانی ترەوە، نەک بە عەرەبەکان یان تورکەکانەوە، وەک چۆن هەندێک جار بە هەڵە وا گریمانە دەکرێت.

کوردەکان عەرەب نین. زمانیان سەر بە لقى هیندۆ-ئێرانییە، هەمان خێزانی فارسییە، و، بە مانایەکی فراوانتر، پەیوەندیی بە هۆڵەندی و ئەڵمانیشەوە هەیە. زمانی عەرەبی سەر بە خێزانێکی تەواو جیاوازی زمانەکانە: خێزانی سامی. ئەم جیاوازییە تەنها زمانەوانی نییە، بەڵکو لە بنەڕەتدا کولتووری و مێژوویییشە.

ئەوەی کوردەکان یەکدەخات، سەرەڕای هەموو فرەڕەنگییە ناوخۆییەکانیان لە ڕووی گۆماو، ناوچە و ئایینەوە، ناسنامەیەکی کەلتووریی هاوبەشە: هەستێکی هاوبەش بە یەکێتیی نیشتمانی، زمانێکی هاوبەش بە هەموو شێوەزارەکانییەوە، و مێژوویەکی هاوبەش لە خۆڕاگری لە بەرامبەر ستەمدا.

چەند کورد هەن، و لە کوێ دەژین؟

ئاماری وردی دانیشتووان نییە، چونکە هیچ وڵاتێک کە کوردەکان تێیدا دەژین وەک گرووپێکی نەتەوەیی جیاوازیان تۆمار ناکات. لە سەرانسەری جیهاندا، ژمارەکە بریتییە لە ٤٠ بۆ ٤٥ ملیۆن کەس.

کوردستان: نیشتمانە دابەشکراوەکە

وشەی ‘کوردستان’ بە واتای وشەیی 'خاکی کوردەکان' دێت. هەرچەندە لەسەر نەخشەی جیهان هیچ دەوڵەتێک بەو ناوەوە بوونی نییە، بەڵام بۆ دەیان ملیۆن کەس، نیشتمانی مێژوویی و جوگرافی و کولتوورییانە، کە بەسەر چوار دەوڵەتی مۆدێرندا بڵاوبووەتەوە.

پارچەپارچەکردنی کوردستان ڕێکەوتێکی مێژوویی نییە. ئەمە دەرەنجامی ڕاستەوخۆی ئەو بڕیارە سیاسییانەیە کە دوای جەنگی جیهانیی یەکەم دراون، بەبێ ئەوەی خودی کوردەکان هیچ دەنگێکیان لەسەر بابەتەکە هەبێت.

مێژوو: لە چیاکانی زاگرۆسەوە تا سەردەمی نوێ

ڕەگە دێرینەکان: مەدەکان و گەلە سەرەتاییەکان

ئامادەیی مێژوویی گەلی کورد لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا مێژووەکەی بۆ هەزاران ساڵ دەگەڕێتەوە. بەپێی بۆچوونێکی باو، کۆنترین باوباپیرانی کوردەکان زۆرجار دەبەسترێنەوە بە مادەکانەوە، گەلێکی هێزی هیندی-ئەوروپی کە لە سەدەکانی حەوتەم و شەشەمی پێش زاییندا، ئیمپراتۆریەتێکی بەرفراوانیان دامەزراند و بوونە هۆی ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی بەناوبانگی ئاشووری (٦١٢ی پێش زایین). بۆ هەزاران ساڵ، کوردەکان زیاتر و کەمتر بە شێوەیەکی خۆبەڕێوەبەرانە لە نیشتمانە شاخاوییەکەیاندا ژیاون، کە هەم پارێزگاریی لێکردوون و هەم لە ئیمپراتۆریەتە گەورەکانی دەوروبەریان کە هەڵدەستان و دەکەوتن، دابڕیویانە.

سێڤر (١٩٢٠): بەڵێنەکە کە هەرگیز جێبەجێ نەکرا

دوای جەنگی یەکەمی جیهانی، هیوای دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ لە کۆتاییدا وەک شتێکی بەدەستهاتوو دەرکەوت. لە پەیمانی سێڤرە (١٩٢٠)دا، هێزە هاوپەیمانەکان دانیان بە ئەگەری دروستبوونی هەرێمێکی ئۆتۆنۆمی کوردی دانا. بەڵام ئەم بەڵێنە بەدی نەهات. پەیمانی لۆزان (١٩٢٣) بە تەواوی جێگەی پەیمانی سێڤری گرتەوە و هیچ ئاماژەیەکی بە کوردەکان نەکرد. کوردستان لەنێوان تورکیا، عێراق، سووریا و ئێراندا دابەشکرا.

هەر ئەم نادادپەروەرییە بەردەوامە، و بێدەنگیی جیهان لەسەر ئەم بابەتە، هاندەری دامەزراوەی ڕۆزیایە. لەو شوێنەی سیاسەت بێدەنگە، خۆشەویستیی مەسیح دەدوێت. ئێمە باوەڕمان وایە کە مزگێنیی نۆژەنبوونەوە بۆ هەموو گەلێکە، بە کوردەکانیشەوە.

چەوساندنەوە، جینۆسایدەکان و بەرگری

لە تەنیشت ستەمکردنەوە، نەریتێکی دێرینیشی بەرگری و ئاوەدانکردنەوە هەیە. لە ساڵی ١٩٩١دا، حکومەتی هەرێمی کوردستان (KRG) لە عێراقدا دامەزرا، و لە ساڵی ٢٠٠٥دا دانی پێدا نرا بەپێی دەستوور. شۆڕشگێڕانی کورد ڕۆڵێکی بنەڕەتییان گێڕا لە لەناوبردنی خەلافەتی داعش (٢٠١٤–٢٠١٩).

ئەم وشانە خەیاڵی نەدەبیسترێن کاتێک چیرۆکی ئەو خێزانە کوردانە دەبیستین کە هەموو شتێکیان لەدەستداوە. لە دامەزراوەی ڕۆزیا، ئێمە باوەڕمان وایە کە ئاسوودەیی مزگێنی بۆ ئەوانیشە – بەرجەستە، هەستیار و پڕ لە هیوا.

زمانی کوردی: هیندی-ئەوروپی و هەمەچەشن

زمانی کوردی سەر بە خێزانی زمانەکانی هیندی-ئەوروپییە، هەمان ئەو خێزانە سەرەکییەی کە زمانی هۆڵەندی، ئەڵمانی و ئینگلیزی لەخۆدەگرێت. ئەمە جیاوازییەکی بنەڕەتییە لەگەڵ زمانی عەرەبیدا.

وەرگێڕانەکانی ئینجیل: خاڵێکی وەرچەرخانی مێژوویی

بۆ کڵێسا، ساڵی ٢٠١٧ وەک وەرچەرخانێک وایە: بۆ یەکەمجار لە مێژوودا، تەواوی کتێبی پیرۆز بە زمانی کوردی سۆرانی بڵاوکرایەوە. وەرگێڕانەکانی کتێبی پیرۆز ئێستا بە زمانی کوردی (کۆرمانجی)ش بەردەستن، کە خوێنەران لە تورکیا، سووریا، ئێران، عێراق و ئەرمینیا دەتوانن بەدەستیان بگەیەنن. بۆ یەکەمجار، وشەی خودا بە زمانی دایکیی ملیۆنان کورد دەبیسترێت.

کوردستان لە ئینجیلدا

بۆ زۆرێک لە مەسیحییەکان، نیشتیمانی کوردستان کەمتر نامۆیە لەوەی کە ڕەنگە دەربکەوێت. بەشێکی زۆری مێژووی کتێبی پیرۆز لەو شاخ و دەشتانەدا ڕووی داوە کە ئەمڕۆ کوردەکان تێیدا دەژین.

• ڕووبارەکانی بەهەشت. ڕووبارەکانی تigre و فوڕات، کە لە پەرتووکی پەیدابوون، بەشی دووەم، سەبارەت بە باخی ئادەم باسیان لێوە کراوە، ڕێک بەناو خاکە کوردییەکاندا تێدەپەڕن.
• چیاکانی ئارارات. بەپێی پەرتووکی پەیدابوون ٨، کەشتییەکەی نوح لەسەر چیاکانی ئارارات نیشتەوە، لە ناوچەی سنووریی نیشتمانی کوردستان.
• نەینەوا. ئەو شارەی پێغەمبەر یۆنا بۆی نێردرابوو، دەکەوتە دڵی ئەو ناوچەیەی کە ئێستا باکووری عێراقە، و هێشتا ئەمڕۆش کوردێکی زۆر تێیدا دەژین.
• لە ڕۆژی پەنتاکۆستدا. لە پەرتووکی کرداری نێردراوان ٢: ٩دا، مادەکان – گەلێک کە زۆرجار بە باپیرانی کوردەکانەوە دەبەسترێنەوە – بە تایبەتی ناویان هاتووە لەنێو ئەو کەسانەی کە لە یەکەم ڕۆژی پێنتاکۆستدا مزگێنییان بە زمانی خۆیان بیست.

کەواتە ئینجیل پەیامێکی نامۆ و ڕۆژئاوایی نییە بۆ کوردەکان. لە سەرەتاترین ڕۆژەکانی کڵێسادا لەم ناوچەیەدا بانگەشەی بۆ دەکرا. هەر لەبەر ئەم هۆکارەیە کە دامەزراوەی ڕۆزیا باوەڕی وایە کە ئەم هەواڵە خۆشە دەتوانێت ئەمڕۆ جارێکی دیکە لەنێو گەلی کورددا ڕەگ بدات.

بەو پێیەی زمانی کوردی بۆ دەیان ساڵ لە تورکیا، ئێران و سوریا قەدەغە کرابوو یان بە توندی سنووردار کرابوو، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژیانی تایبەتیدا و لە ڕێگەی قسەکانی دەنگبێژەکانەوە بە زیندوویی مایەوە، کە چیرۆکخوێنەرەوە و گۆرانیبێژە نەریتییەکانی کوردن. بۆ کوردەکان، زمان هێمای ناسنامە و مانەوەیانە.

کەلتوور و دابونەریتەکانی کورد

پلیایەتیی ئایینی لەنێو کوردەکاندا

تێگەیشتنێکی هەڵەی باو ئەوەیە کە هەموو کوردەکان موسڵمانن. ڕاستییەکە دەوڵەمەندتر و هەمەجۆرترە. کوردەکان بە شێوەیەکی نەریتی لە ڕووی ئایینییەوە هەمەجۆر بوون:

ئەم ١٢،٠٠٠ بۆ ٢٣،٠٠٠ برا و خوشکە زۆرجار بارێکی دووقات هەڵدەگرن: فشار سەبارەت بە هەردوو باوەڕەکەیان و ناسنامە کوردییەکەیان. زۆرێکیان لە ڕێگەی ڕادیۆی کوردی، تەلەفزیۆنی سەتەلایت و پەخشەکانی ئینتەرنێتەوە بە کوردی سۆرانی و کوردی کۆرمانجی گەیشتوونەتە باوەڕ. ڕۆزیا بە باشی دەیانناسێت و چیرۆکەکانیان لەگەڵ کڵێسای هۆڵەندی هاوبەش دەکات.

لە ناوچە کوردنشینە بەڕێوەبراوە خۆبەخۆکانەکاندا، کەمینە ئایینییەکان لە ڕێگەی سیستەمی پشک و هاوسەرۆکایەتییەوە لەسەر ئاستی دامەزراوەیی پارێزراون. ئەمەش حوکمڕانیی کورد لە ناوچەکەدا دەکاتە نموونەیەکی بێهاوتا.

چەوساندنەوەی ئەمڕۆ: ئازادیی ئایینی لەژێر فشاردا

جگە لە کارەساتە مێژووییەکان، گەلی کورد ئەمڕۆ لەژێر فشارێکی بەردەوامدا دەژین. لەسەر لیستی چاودێریی جیهانیی دەرگا کراوەکان ٢٠٢٥ ئێران لە پلەی نۆیەمە، عێراق لە حەڤدەیەم و تورکیا لە چل و پێنجەم – کە بەتەواوی ئەو وڵاتانەن کە زۆرینەی کوردەکان تێیدا دەژین. کۆمیسیۆنی سەربەخۆی ئەمریکی بۆ لێکۆڵینەوە لە کێشەکانی ئازادیی ئایینی, کۆمیسیۆنی ئەمریکا بۆ ئازادیی ئایینیی نێودەوڵەتی، جارێکی دیکە ئێرانی وەک “وڵاتی جێگەی نیگەرانیی تایبەت” بەهۆی پێشێلکارییە سیستەمییەکانەوە.

بۆ نزیکەی ١٢,٠٠٠ بۆ ٢٣,٠٠٠ مەسیحیی کورد – و هەموو ئەو کوردانەی کە دەیانناسن – ئەمە مانای ململانێیەکی ڕۆژانەیە لەگەڵ نادڵنیاییدا. لەگەڵ ئەوەشدا، لە هەر شوێنێک مزگێنی بڵاودەکرێتەوە، کڵێساکان سەرهەڵدەدەن. هەر بۆیە ڕۆزیا تیشک دەخاتە سەر سێ پایە: مزگێنی و شایەتی, یارمەتی و بەزەیی, ، و یاسا و دادپەروەری بۆ گەلی کورد.

کوردەکان لە هۆڵەندا و دۆخی ئەمڕۆیان

هۆڵەندا نیشتمانی زیاتر لە ١٢٠,٠٠٠ کەسی کوردە، کە یەکێکە لە گەورەترین کۆمەڵگەکانی کوردستانیانی دەرەوەی وڵات لە باکووری ئەورووپا. ئەوان بە شەپۆل هاتن:

دامەزراوەی ڕۆزیا لە دڵی ئەم کۆمەڵگەیەدایە. ئێمە چیرۆکەکان، ئازار و هیواکەیان دەزانین، و پابەندین بە چاککردنەوە: چاککردنەوەی جەستە، ڕۆح و کۆمەڵگە. چونکە خودا کوردەکان بە ناو دەناسێت.

دۆخی ئەمڕۆ

پرسیارە باوەکانی دەربارەی کوردەکان